Prawo do sądu a prawo pomocy przewidziane w Prawie o postępowaniu przed sądami administracyjnymi1

Prawo do sądu a prawo pomocy przewidziane w Prawie o postępowaniu przed sądami administracyjnymi1

Monitor Podatkowy | 3/2009
Moduł: prawo podatkowe
Marcin Piłaszewicz

W artykule omówiono przewidziane w prawie o postępowaniu przed sądami administracyjnymi prawo do sądu w kontekście przepisów krajowych i europejskiej konwencji praw człowieka.

Wprowadzenie

Prawa procesowe, zagwarantowane w PostSądAdmU, mają nie tylko charakter organizacyjny, ale powinny być rozumiane także w kategoriach Praw Człowieka, tj. jako prawa podmiotowe przysługujące każdemu. W szczególności chodzi tu o prawo do rzetelnego wymiaru sprawiedliwości, o prawo do bezstronności i niezawisłości sądu. Prawa te są zagwarantowane zarówno w Konstytucji RP, jak i w aktach prawa międzynarodowego wiążącego Polskę, np. w Międzynarodowym Pakcie Praw Obywatelskich i Politycznych z 19.12.1966 r.; zaleceniu nr R (93)1 Komitetu Ministrów dla państw członkowskich co do efektywnego dostępu do prawa i wymiaru sprawiedliwości dla najuboższych z 8.1.1993 r. czy w Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności2, dalej: EKPCz. Szczególne znaczenie, w tym kontekście, ma instytucja prawa pomocy, ponieważ umożliwia dochodzenie praw przez osoby, dla których ze względu na ich status materialny rozstrzygnięcie sądu ma – realnie – największe znaczenie.

Prawo do sądu nieodłącznie związane z zasadą państwa prawnego3 zostało sformułowane w art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności oraz art. 14 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych jako wiążących normach prawa międzynarodowego, jeszcze przed wejściem w życie obowiązującej Konstytucji RP i ukształtowało jego istotne treści4. Podstawową formułę prawa do sądu zawiera art. 45 ust. 2 Konstytucji RP, który jest uzupełniony przez art. 77 ust. 2 i art. 78 Konstytucji RP. O ile art. 45 ust. 1 pozytywnie formułuje prawo do sądu, o tyle art. 77 ust. 2 zawiera zakaz zamykania drogi sądowej dla dochodzenia naruszonych wolności lub praw. Zabezpieczeniem prawa do sądu jest zasada instancyjności postępowania wyrażona w art. 78. Konstytucji RP5. Prawo do sądu ma charakter powszechny, ponieważ ma je każdy. To określenie beneficjentów prawa do sądu jest wynikiem zastosowania zasady równości wobec prawa i zakaz dyskryminacji z jakiejkolwiek przyczyny i zasady wymiaru sprawiedliwości (dawny art. 56 Konstytucji RP)6. Prawo do sądu obejmuje nie tylko odpowiedzialność karną i ochronę cywilnoprawną, ale także sprawy administracyjne. W Polsce zakres prawa do sądu nie jest ograniczony rodzajem sądowej ochrony prawnej (cywilnej, karnej czy administracyjnej). Podstawowym założeniem, które jest realizowane w prawie do sądu, jest konstytucyjna równość wszystkich wobec prawa7. Pojęcie sprawy jako przedmiotu omawianego roszczenia należy rozumieć jako chroniony prawem interes jednostki, jej rozpatrzenie zaś to władcza ingerencja ze strony sądu, zbadanie przez sąd i rozstrzygnięcie, czy zachowanie innych podmiotów narusza prawem chronione interesy. Prawidłowa realizacja wolności i praw konstytucyjnych wymaga, aby konstytucyjne wolności i prawa miały postać przysługujących jednostce publicznych praw podmiotowych, skorelowanych z obowiązkami organów władzy publicznej8.

Zakres terminu „sprawa cywilna” z art. 6 EKPCz a prawo do sądu administracyjnego

Zagwarantowany w art. 6 Konwencji dostęp do sądu w sprawach cywilnych obejmuje szerszy zakres spraw niż zwyczajowo uznane za mieszczące się w zakresie terminu „cywilne”. Pojęcie praw i obowiązków o charakterze cywilnym nie może być interpretowane jedynie w odniesieniu do prawa krajowego pozwanego państwa, gdyż pojęcia te są autonomiczne w rozumieniu art. 6 ust. 1 Konwencji, a każde inne rozwiązanie prowadziłoby do rezultatów sprzecznych z przedmiotem i celem Konwencji9. Sprawa cywilna wywodzi się z dziedziny prawa prywatnego, chociaż może dotyczyć także praw i obowiązków o charakterze publicznym (np. przyznanie uprawnień lekarskich lub ich pozbawienie). Prawa i obowiązki niekoniecznie mają charakter cywilny: przykładowo prawa i obowiązki polityczne, jak na przykład czynne prawo wyborcze, nawet jeżeli prowadzone w ich przedmiocie postępowanie ma skutki majątkowe dla skarżącego, nie mają charakteru cywilnego, a w konsekwencji art. 6 ust. 1 Konwencji nie ma zastosowania. Nie stosuje się tego przepisu także do sporów pomiędzy organami administracyjnymi a tymi spośród pracowników, którzy zajmują stanowiska związane z wykonywaniem kompetencji przyznanych przez prawo publiczne. Sprawy cywilne to także sprawy o odszkodowanie przeciwko państwu lub sprawy dotyczące innych roszczeń finansowych, które wynikają z praw o charakterze cywilnym10. Za sprawy cywilne, w rozumieniu Konwencji, nie uznaje się natomiast spraw załatwianych w drodze decyzji administracyjnej o charakterze uznaniowym (np. wymiaru podatków, decyzji budowlanych, odszkodowania na rzecz ofiar z funduszu państwowego, przyznawania środków z funduszu badawczego, decyzji w sprawach cudzoziemców, jak deportacja, przedłużenie zezwolenia na pobyt itp., decyzji dotyczących członków służby publicznej, jak przyjęcie, awans, dalsze zatrudnienie i wydalenie ze służby). Europejski Trybunał Praw Człowieka (dalej: ETPCz) uznał w szczególności, że [...]