Podatek VAT – postępowanie dowodowe w przypadku kwestionowania prawa do odliczenia

A A A


Wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (dalej: TSUE lub Trybunał) z 16.10.2019 r. C-189/18 w postępowaniu Glencore Agriculture Hungary Kft. (dalej: Spółka lub Podatnik) przeciwko Nemzeti Adó- és Vámhivatal Fellebviteli Igazgatósága (Węgry)


W omawianym wyroku TSUE analizował zagadnienie dotyczące zakwestionowania prawa do odliczenia VAT na podstawie dowodów, nieznanych podatnikowi, w kontekście prawa do obrony i czynnego udziału stron w postępowaniu. Wskazane zagadnienia były rozpatrywane w odniesieniu do przepisów Dyrektywy Rady 2006/112/WE z 28.11.2006 r. w sprawie wspólnego systemu podatku od wartości dodanej (dalej: Dyrektywa VAT), a także Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (dalej: Karta).

Przedmiotem postępowania była sprawa spółki węgierskiej, wykonującej działalność w zakresie sprzedaży hurtowej produktów rolnych. W wyniku przeprowadzonej kontroli podatkowej organy podatkowe wydały decyzje nakazujące Podatnikowi zapłatę podatku VAT oraz dodatkowego zobowiązania VAT. Podstawą wydanych decyzji było uznanie, że Spółka bezprawnie odliczyła podatek VAT, ponieważ wiedziała lub powinna była wiedzieć, że transakcje, które przeprowadziła ze swoimi dostawcami, stanowiły elementy oszustwa związanego z podatkiem VAT. Władze podatkowe oparły się na dowodach uzyskanych w postępowaniach karnych i administracyjnych prowadzonych przeciwko kontrahentom Spółki.

Sprawa trafiła do sądu. Spółka zarzuciła organom podatkowym naruszenie prawa do rzetelnego procesu, a także zasady poszanowania prawa do obrony. Spółka argumentowała bowiem, że tylko organ miał dostęp do pełnej dokumentacji dotyczącej postępowania karnego prowadzonego przeciwko dostawcom, którego Spółka nie była stroną, przez co nie mogła się z nimi zapoznać i wypowiedzieć na ich temat. Organ nie udostępnił Spółce akt dotyczących kontroli przeprowadzonych u jej kontrahentów, w szczególności dokumentów, na których opierały się ustalenia dokonane przez ten organ, jak również protokołu z kontroli czy wydanych przez siebie decyzji administracyjnych, ograniczając się do podania do wiadomości jedynie tych części dokumentów, których wyboru dokonał według przyjętych przez siebie kryteriów.

Sąd, rozpatrując sprawę, rozważał, czy postępowanie organów podatkowych było zgodne z zasadą poszanowania prawa do obrony, a także prawem do rzetelnego procesu gwarantowanymi przez prawo Unii Europejskiej. W związku z tym sąd postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z pytaniami prejudycjalnymi.

Trybunał podkreślił, że istotą odpowiedzi na postawione problemy jest ustalenie, czy Dyrektywę VAT, zasadę poszanowania prawa do obrony oraz art. 47 Karty należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwiają się one uregulowaniu lub praktyce państwa członkowskiego, zgodnie z którymi w ramach weryfikacji wykonanego przez podatnika prawa do odliczenia VAT organ podatkowy jest związany ustaleniami faktycznymi i kwalifikacjami prawnymi dokonanymi już przez siebie w ramach powiązanych postępowań prowadzonych przeciwko kontrahentom tego podatnika, na których to ustaleniach i kwalifikacjach opierają się ostateczne decyzje stwierdzające istnienie oszustw w zakresie VAT.

Rozpatrując przedstawione wątpliwości, Trybunał zauważył, że podstawą sporu była odmowa prawa do odliczenia VAT. Przy czym odmowa ta została oparta na ustaleniach dokonanych w trakcie postępowań, w tym karnych, których Spółka nie była stroną, a które były prowadzone przeciwko jej kontrahentom. Postępowania karne dotyczące oszustwa były w toku, w chwili gdy organ podatkowy zapoznawał się z aktami tych postępowań i wydał decyzje dotyczące Spółki. Organ uznał, że Spółka brała udział w oszustwie. Opierał się na dowodach zgromadzonych w ramach toczących się postępowań karnych i administracyjnych wszczętych przeciwko dostawcom Spółki oraz postępowania administracyjnego wszczętego przeciwko Spółce.

Trybunał przypomniał, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem prawo podatników do odliczenia VAT stanowi podstawową zasadę wspólnego systemu VAT ustanowionego przez prawo Unii. Jak wielokrotnie orzekał Trybunał, prawo do odliczenia stanowi integralną część mechanizmu VAT i co do zasady nie podlega ograniczeniu. Niemniej jednak zwalczanie oszustw podatkowych, unikania opodatkowania i ewentualnych nadużyć również jest celem wspieranym przez Dyrektywę VAT, a podatnicy nie mogą w sposób oszukańczy lub stanowiący nadużycie powoływać się na unijne przepisy. W związku z tym krajowe organy administracyjne i sądowe powinny odmówić korzystania z prawa do odliczenia, jeżeli na podstawie obiektywnych dowodów zostanie wykazane, że prawo to jest wykorzystywane w sposób oszukańczy lub stanowiący nadużycie. Jeżeli jest tak w wypadku, gdy oszustwo podatkowe jest popełnione przez samego podatnika, to tak samo jest również wtedy, gdy podatnik wiedział lub powinien był wiedzieć, że poprzez nabycie uczestniczy w transakcji związanej z oszustwem VAT.

Zatem można odmówić podatnikowi prawa do odliczenia jedynie, pod warunkiem że zostanie wykazane na podstawie obiektywnych dowodów, że podatnik, któremu towary lub usługi stanowiące podstawę prawa do odliczenia zostały dostarczone lub wyświadczone, wiedział lub powinien był wiedzieć, że przez nabycie tych towarów lub usług uczestniczy w transakcji związanej z oszustwem w VAT.

Obiektywne dowody muszą zostać ustalone przez organ podatkowy zgodnie z zasadami dotyczącymi przeprowadzania dowodów przewidzianymi przez prawo krajowe. Prawo Unii nie sprzeciwia się temu, aby organ podatkowy mógł w ramach postępowania administracyjnego w celu stwierdzenia istnienia praktyki stanowiącej nadużycie w dziedzinie VAT skorzystać z dowodów uzyskanych w jeszcze niezakończonym, równoległym postępowaniu karnym dotyczącym podatnika, jak też dotyczącym jego kontrahentów.

Wśród praw gwarantowanych przez prawo Unii znajduje się poszanowanie prawa do obrony, które stanowi jedną z podstawowych zasad. Na podstawie tej zasady adresaci decyzji administracyjnej, która w sposób odczuwalny oddziałuje na ich interesy, powinni być w stanie skutecznie przedstawić swoje stanowisko odnośnie do dowodów, na których organ zamierza się oprzeć. Obowiązek ten ciąży na organach administracyjnych państw członkowskich, gdy podejmują one decyzję należącą do zakresu zastosowania prawa Unii.

Integralną częścią poszanowania prawa do obrony jest prawo do bycia wysłuchanym, adresat niekorzystnej dla niego decyzji musi mieć możliwość przedstawienia uwag przed wydaniem tej decyzji. Zasada ta ma na celu również umożliwienie skorygowania błędu lub przedstawienia takich okoliczności, które mogą wpłynąć na treść decyzji. Prawo do bycia wysłuchanym oznacza również, że organ administracji ocenia starannie i w sposób bezstronny wszystkie istotne dowody danej sprawy i szczegółowo uzasadnia decyzję w taki sposób, aby umożliwić zainteresowanemu zrozumienie jej powodów.

Trybunał dalej zauważył, że organ podatkowy jest związany ustaleniami faktycznymi i kwalifikacjami prawnymi dokonanymi w kontekście powiązanych postępowań wszczętych przeciwko kontrahentom podatnika. Jednak stosowanie tej zasady nie zwalnia organu podatkowego z obowiązku zapoznania podatnika z dowodami, w tym z dowodami wynikającymi z postępowań, których nie był stroną. Tylko bowiem taki sposób postępowania nie pozbawi podatnika prawa do ewentualnego kwestionowania ustaleń faktycznych i kwalifikacji prawnych.

Wymóg zagwarantowania możliwości skutecznego przedstawienia swojego punktu widzenia w przedmiocie dowodów, na których organ administracyjny zamierza oprzeć swoją decyzję, zakłada, że adresaci decyzji byli w stanie zapoznać się z tymi dowodami. Konsekwencją zasady poszanowania prawa do obrony jest zatem prawo dostępu do akt.

Tym samym w postępowaniu podatkowym podatnik powinien mieć możliwość dostępu do wszystkich dowodów znajdujących się w aktach sprawy, na których organ podatkowy zamierza oprzeć swoją decyzję. W związku z tym jeżeli organ podatkowy zamierza oprzeć swoją decyzję na dowodach uzyskanych, w ramach powiązanych postępowań karnych i powiązanych postępowań administracyjnych, podatnik ten powinien mieć możliwość uzyskania dostępu do tych dowodów. Co więcej, podatnikowi należy również zezwolić na dostęp do dokumentów, które nie służą bezpośrednio jako podstawa decyzji organu podatkowego, lecz mogą zostać wykorzystane przy wykonywaniu prawa do obrony, w szczególności do dowodów uniewinniających, jakie organ ten mógł zgromadzić.

Trybunał przypomniał również, że zgodnie z art. 47 Karty każdy, czyje prawa i wolności zagwarantowane przez prawo unijne zostały naruszone, ma prawo do skutecznego środka prawnego przed sądem, zgodnie z warunkami przewidzianymi w tym artykule. W szczególności każdy ma prawo do sprawiedliwego rozpatrzenia jego sprawy. Zasada równości broni stanowiąca integralną część ustanowionej w art. 47 Karty zasady skutecznej ochrony sądowej praw, które podmioty prawa wywodzą z prawa Unii, oznacza obowiązek zaoferowania każdej ze stron rozsądnej możliwości przedstawienia swojej sprawy, w tym dowodów, na warunkach, które nie stawiają jej w wyraźnie mniej korzystnej sytuacji w stosunku do strony przeciwnej.

W celu spełnienia wymogów związanych z prawem do rzetelnego procesu konieczne jest, aby strony znały i mogły przedyskutować w sposób kontradyktoryjny zarówno okoliczności faktyczne, jak i okoliczności prawne, które są decydujące dla wyniku postępowania.


Podsumowując, TSUE odpowiedział na zadane pytania, uznając, że Dyrektywę VAT, zasadę poszanowania prawa do obrony oraz art. 47 Karty należy interpretować w ten sposób, że co do zasady nie sprzeciwiają się uregulowaniu lub praktyce danego państwa członkowskiego, zgodnie z którymi w trakcie weryfikacji wykonanego przez podatnika prawa do odliczenia VAT organ podatkowy jest związany ustaleniami faktycznymi i kwalifikacjami prawnymi dokonanymi już przez siebie w ramach powiązanych postępowań administracyjnych wszczętych przeciwko kontrahentom podatnika, na których zostały oparte decyzje, stwierdzające istnienie oszustwa w zakresie VAT. Trybunał zastrzegł jednak, że przepisy te nie mogą zwalniać organu podatkowego z obowiązku zapoznania podatnika z dowodami, w tym z dowodami pochodzącymi z powiązanych postępowań administracyjnych, na podstawie których zamierza on wydać decyzję. Ponadto podatnik nie może zostać pozbawiony prawa do skutecznego zakwestionowania w trakcie toczącego się przeciwko niemu postępowania ustaleń faktycznych i kwalifikacji prawnych. Istotne przy tym jest, aby podatnik mógł uzyskać dostęp do wszystkich dowodów zebranych w trakcie powiązanych postępowań, na których organ zamierza oprzeć swą decyzję lub które to dowody mogą zostać wykorzystane przy wykonywaniu prawa do obrony, chyba że cele leżące w interesie ogólnym uzasadniają ograniczenie tego dostępu.




Opracowanie: Joanna Fiema-Kurek, radca prawny
Kancelaria Hogan Lovells


Ocena artykułu:
Oceniono 0 razy
Oceniłeś już ten artykuł.
Artykuł został oceniony.
Podziel się ze znajomymi
Artykuł:
Podatek VAT – postępowanie dowodowe w przypadku kwestionowania prawa do odliczenia
Do:
Od:
Wiadomość:
Zaloguj się lub zarejestruj, aby dodać komentarz.
 
Wyrok V CSK 283/10
Obliczanie terminu przedawnienia roszczenia o zachowek
Zamów
 

Prenumerata

Moduł tematyczny