Prywatna pożyczka bez oprocentowania: podatek od uprzejmości

A A A

 

1. Zgodnie z art. 720 KC umowa pożyczki nie musi być oprocentowana. W konsekwencji oprocentowanie należy się pożyczkodawcy tylko wtedy, gdy zostało wprost przewidziane w umowie.

 

2. Niezależnie od powyższego, nieoprocentowana pożyczka prowadzi do powstania korzyści po stronie pożyczkobiorcy; wspomniana korzyść powinna być zaliczona do przychodów na podstawie przepisów o tzw. nieodpłatnych świadczeniach. Dotyczy to także sytuacji, w której pożyczka ma charakter całkowicie prywatny, a jej stronami są osoby fizyczne nieprowadzące działalności gospodarczej.

 

3. Przy określaniu wysokości nieodpłatnego świadczenia otrzymanego przez pożyczkobiorcę właściwe jest odwołanie się do średniego oprocentowania pożyczek, obliczonego na podstawie oprocentowania stosowanego przez kilka dużych banków.

 

Wyroki WSA w Krakowie z 4.6.2009 r., I SA/Kr 957/08, I SA/Kr 959/08

 

 

Sprawa dotyczyła osoby fizycznej – mieszkańca Małopolski, który w 2002 r. otrzymał pożyczkę od znajomego w wysokości 1 miliona złotych. Pożyczka miała charakter całkowicie prywatny i nie wiązała się z działalnością gospodarczą. W umowie nie przewidziano żadnego oprocentowania mimo określenia dość długiego, kilkuletniego terminu zwrotu. Po zawarciu umowy strony uiściły należny podatek od czynności cywilnoprawnych według ustawowej stawki 2%.

 

Jak się później okazało, pobranie PCC nie wyczerpało aktywności fiskusa w związku ze wspomnianą powyżej transakcją. Po kilku latach organy podatkowe przeprowadziły kontrolę i stwierdziły, że – w związku z nieoprocentowanym charakterem pożyczki – podatnik powinien był wykazać przychód z tytułu tzw. nieodpłatnych świadczeń, o których mowa w art. 11 ust. 1 i art. 11 ust. 2a pkt 4 PDOFizU; tymczasem podatnik tego przychodu nie wykazał i nie uiścił od niego podatku dochodowego.

 

Osiągnięte przezeń nieodpłatne świadczenia polegać miały na możliwości darmowego korzystania z kapitału pożyczkodawcy, ich wielkość zaś została określona jako równowartość oprocentowania, które należałoby zapłacić przy zaciągnięciu pożyczki na warunkach komercyjnych. Zważywszy, że kwota pożyczki wynosiła 1 milion złotych, kontrola zaś obejmowała lata 2002–2004, łączna kwota dodatkowego przychodu oraz obliczona od niej zaległość podatkowa – były bardzo wysokie jak na zwykłe rozliczenia osób fizycznych.

 

Dodać trzeba, że przy obliczaniu przychodu organy podatkowe odwołały się do stóp procentowych stosowanych w odpowiednim czasie przez kilka dużych banków. Następnie wyciągnęły z nich średnią i odniosły ją do pożyczonej kwoty 1 mln zł.

 

Podatnik nie zgodził się z przypisaniem dodatkowego przychodu i zaskarżył decyzje organów podatkowych do krakowskiego WSA (organem podatkowym, który orzekał w II instancji, był Dyrektor IS w Krakowie). Dodać należy, że w latach 2002 i 2003 podatnik rozliczał się z PIT-u razem z małżonką, w 2004 r. zaś złożył zeznanie samodzielnie. Dlatego też decyzje pokontrolne za okres 2002–2003 były wydawane na imię obojga małżonków, decyzja za rok 2004 zaś dotyczyła wyłącznie podatnika. Z tego właśnie powodu – po rozpoznaniu skarg za 3 lata – sąd wydał 2 wyroki zamiast jednego, ponieważ sprawa rozliczeń z 2004 r. nie mogła być połączona ze sprawami za pozostałe lata.

 

Podczas rozprawy pełnomocniczka podatnika twierdziła, że nieoprocentowane pożyczki między osobami fizycznymi, które nie prowadzą działalności gospodarczej, nie powinny pociągać za sobą przypisania pożyczkobiorcy przychodu. Uzasadniając ten pogląd, odwołała się do art. 720 KC, w którym zdefiniowano istotę pożyczki. W przepisie tym nie wspomniano, by do cech tej umowy należało wynagrodzenie odsetkowe dla pożyczkodawcy. O odsetkach nie wspomniano też w dalszych przepisach KC regulujących umowę pożyczki. W efekcie – jak wywodziła pełnomocniczka podatnika – odsetki należą się pożyczkodawcy tylko wtedy, gdy strony umieszczą w umowie odpowiednie postanowienie. Jednakże nie mają takiego obowiązku; należy zatem uznać, że nieoprocentowana pożyczka nie jest niczym nadzwyczajnym – zwłaszcza w stosunkach prywatnych, poza obszarem działalności gospodarczej. Dlatego też nie powinna wywoływać żadnych skutków w podatku dochodowym.

 

Pełnomocniczka podatnika podniosła też dodatkowy zarzut, czyniąc to – jak zaznaczyła – wyłącznie z tzw. ostrożności procesowej, na wypadek, gdyby sąd nie zgodził się z argumentacją przytoczoną powyżej, odwołującą się do natury pożyczki. Ten dodatkowy zarzut dotyczył kalkulowania wartości nieodpłatnych świadczeń na podstawie stóp procentowych stosowanych przez banki. Zabieg ten – zakładając nawet, że podatnik osiągnął jakikolwiek przychód – doprowadzić miał do jego zawyżenia. Rozwijając tę myśl, pani pełnomocnik powiedziała, że wysokość oprocentowania stosowanego przez banki wynika z ich specyficznego modelu działalności, którego nie można odnosić do relacji między osobami prywatnymi. Żeby udzielać pożyczek i kredytów, banki same zaciągają kredyty, ich zyskiem zaś jest marża, czyli różnica między oprocentowaniem kredytów udzielonych i kredytów zaciągniętych. Pani pełnomocnik podkreśliła, że wspomniana marża waha się z reguły w granicach 0,5%–2%, a poziom 2% przekracza tylko w przypadkach wyjątkowych. Tymczasem to marża wyznacza rzeczywistą korzyść, jaką osiągają banki przy udzielaniu pożyczek i kredytów. Osoba prywatna, która pożycza znajomemu swoje własne pieniądze i nie zaciąga w tym celu żadnych zobowiązań, osiągnie taką samą korzyść, jeżeli ustali wynagrodzenie na poziomie marży banku, a nie – znacznie wyższego – całkowitego oprocentowania. W związku z powyższym, nawet gdyby szacowanie dodatkowego przychodu miało podstawy – a zdaniem strony skarżącej nie miało – jego wysokość nie powinna przekraczać marży osiąganej przez banki.

 

Powyższe wywody nie przekonały pełnomocnika dyrektora IS, który – występując na rozprawie – odrzucił obydwa zarzuty strony skarżącej. W pierwszej kolejności zauważył, że organy podatkowe na żadnym etapie postępowania nie kwestionowały czyjegokolwiek prawa do zawierania umowy pożyczki bez oprocentowania. Ustaliły jedynie skutki podatkowe takiej umowy, uznając, że prowadzi ona do korzyści po stronie pożyczkobiorcy. Pełnomocnik dyrektora IS wyraził też pogląd, że dla rozstrzygnięcia sprawy nie ma znaczenia sposób prowadzenia działalności przez banki. Powoływana przez stronę skarżącą okoliczność, że banki korzystają z kapitału pożyczkowego, jest – jak się wyraził – ich sprawą wewnętrzną i nie ma żadnego związku z sytuacją podatnika. Nie ulega bowiem wątpliwości, że gdyby podatnik chciał zaciągnąć pożyczkę na warunkach rynkowych, to musiałby zapłacić wynagrodzenie odpowiadające bankowej stopie procentowej. Tym samym tylko całkowita stopa procentowa jest wyznacznikiem korzyści osiągniętej przez podatnika, a zatem – wbrew wywodom strony skarżącej – nie ma znaczenia wysokość bankowej marży.

 

Po rozważeniu argumentów przedstawionych przez strony, sąd w całości podzielił stanowisko organów podatkowych, a co za tym idzie, oddalił skargi za wszystkie lata objęte postępowaniem. W ustnym uzasadnieniu WSA stwierdził, że brak wzmianki na temat oprocentowania pożyczki w art. 720 KC nie zmienia faktu, że pożyczka nieoprocentowana prowadzi do nieodpłatnego świadczenia w rozumieniu art. 11 PDOFizU. Zdaniem sądu skoro była pożyczka w wysokości 1 mln zł i była ona nieodpłatna, to nie ma wątpliwości, że powstał przychód. Przy określaniu tego przychodu słusznie odwołano się do oprocentowania bankowego, bo tyle musiałby zapłacić podatnik, gdyby zaciągnął pożyczkę na zasadach komercyjnych. Sąd zauważył, że organy podatkowe posłużyły się średnim oprocentowaniem, obliczonym na podstawie danych z kilku banków i uznał, że było to postępowanie właściwe.

 

Opracowanie: Piotr Kaim, Ewa Szkolnicka, Monika Czerwonko, Robert Wielgórski. Autorzy pracują w Zespole zarządzania wiedzą Działu doradztwa podatkowego PricewaterhouseCoopers.

Ocena artykułu:
Oceniono 0 razy
Oceniłeś już ten artykuł.
Artykuł został oceniony.
Podziel się ze znajomymi
Artykuł:
Prywatna pożyczka bez oprocentowania: podatek od uprzejmości
Do:
Od:
Wiadomość:
Zaloguj się lub zarejestruj, aby dodać komentarz.
 
Wyrok V CSK 283/10
Obliczanie terminu przedawnienia roszczenia o zachowek
Zamów
 

Prenumerata

Moduł tematyczny