"Receptum arbitrii" – uwagi o materialno-prawnym charakterze umowy pomiędzy stronami sporu a arbitrem

Arbitraż i Mediacja | 03/2014
Karol Zawiślak

I. Uwagi wstępne   Opisanie statusu arbitra, a w szczególności określenie treści, rodzaju i charakteru relacji prawnej, która łączy go ze stronami sporu jest zagadnieniem szeroko dyskutowanym w doktrynie.   W literaturze dla opisania sytuacji prawnej arbitra wykorzystywane są dwie koncepcje: quasi-sądowa, zwana też ustawową oraz umowna (kontraktowa)1. Problematyka słuszności jednej z przywołanych teorii nie będzie jednak przedmiotem opracowania. Jest ona szczegółowo analizowana w opracowaniach dotyczących kwestii statusu arbitra2. Rozważania oparte będą o założenia drugiej z koncepcji – kontraktowej, która w przeciwieństwie do teorii ustawowej pozwala na bardziej precyzyjne i pełniejsze opisanie sytuacji prawnej arbitra oraz jego relacji ze stronami sporu3. Zakłada ona, że stosunek prawny pomiędzy arbitrem a stronami sporu powstaje na mocy umowy o pełnienie funkcji arbitra4. Na mocy tej umowy arbiter zobowiązuje się wobec stron sporu do przeprowadzenia postępowania arbitrażowego oraz wydania wyroku rozstrzygającego spór stron, a strony sporu zobowiązują się do uiszczenia na rzecz arbitra wynagrodzenia oraz zwrócenia wydatków poniesionych przez arbitra w związku z wykonywaniem powierzonych mu obowiązków5.   Przyjęcie, że relacja pomiędzy stronami sporu a arbitrem ma charakter umowy nie wyczerpuje wątpliwości dotyczących tego stosunku prawnego. Dalsze pytania rodzą się w odniesieniu do tego, jaki charakter prawny można przypisać tej umowie. Okoliczność, że dotyczy ona czynności, które realizowane są w ramach postępowania cywilnego, 81zawierana jest przez podmioty, które są w to postępowanie zaangażowane – z jednej strony są to strony sporu, z drugiej osoba, która ów spór ma rozstrzygnąć – powoduje, że w literaturze rozważana jest możliwość przypisania tej umowie charakteru procesowego6. Celem niniejszego opracowania jest wykazanie, że właściwą dla opisania istoty relacji między stronami sporu a arbitrem jest koncepcja zakładająca jej materialno-prawny charakter.II. Umowa procesowa, czynność procesowa – definicje pojęć   Umowa procesowa nie jest pojęciem, które posiada legalną definicję. W literaturze wskazuje się nadto, że przepisy prawa postępowania cywilnego nie dostarczają wprost elementów niezbędnych do określenia istoty umów procesowych7. Nie jest to również pojęcie, dla którego zaproponowano w doktrynie ogólną, wyczerpującą, ścisłą, a przy tym powszechnie akceptowaną definicję. W polskiej nauce prawa wskazywano, że umowy te stanowią „objawienie woli stron wiodących spór, w granicach prawnie dozwolonych, celem wywołania pewnego skutku procesowego”8 lub że są to „porozumienia stron, mające na celu wywołanie skutków procesowych”9. Podejmowane w nauce próby zdefiniowania omawianego pojęcia koncentrują się na poszukiwaniu i wskazywaniu cech istotnych tego typu umów, które pozwoliłyby na sformułowanie...