Obowiązkowa mediacja we Włoszech

Arbitraż i Mediacja | 03/2020
Ivan Smanio

 Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie obowiązkowego modelu prowadzenia mediacji we Włoszech, aby w pełni go zrozumieć i rozważyć w ramach postulatów de lege ferenda, czy podobny model mógłby zostać implementowany do polskiego systemu prawnego. Rozwiązanie w postaci obowiązkowego modelu prowadzenia mediacji we Włoszech jest wskazywane przez Parlament Europejski jako wzór dla krajów, które (tak jak Polska) doświadczają nieefektywności mediacji dobrowolnej i ciągle zmagają się z problemem przewlekłości postępowań sądowych1.  Wybór włoskiego modelu został ponadto dokonany z uwagi na moją narodowość, a tym samym swoistą łatwość w badaniu włoskich norm prawnych. Analiza przeprowadzona w ramach niniejszego artykułu jest tym bardziej uzasadniona, jeżeli weźmiemy pod uwagę epidemię COVID-19 i jej wpływ nie tylko na stosunki cywilnoprawne, ale i na długość postępowań sądowych w Polsce.System regulacyjny i jego ewolucja Katalog sporów, w których prowadzenie mediacji jest obligatoryjne (mediacja ex lege), był pierwotnie zamieszczony w art. 5 ust. 1 dekretu ustawodawczego (decreto legislativo) Nr 28 z 2010 r.2, a obecnie, po reformie z 2013 r. (dekret ustawodawczy Nr 69 z 2013 r., 67przekształcony w ustawę Nr 98 z 2013 r.), znajduje się on w art. 5 ust. 1-bis3. Obowiązkowy charakter mediacji w tym dekrecie był jednak przejściowy i eksperymentalny, bowiem w rzeczywistości była ona skuteczna przez cztery lata od daty wejścia w życie reformy z 2013 r. Dopiero dekret z mocą ustawy Nr 50 z 24.4.2017 r., przekształcony, z późniejszymi zmianami, w ustawę Nr 96 z 21.6.2017 r. (zawierającą pilne przepisy finansowe, inicjatywy na rzecz władz lokalnych, dalsze interwencje na obszarach dotkniętych zdarzeniami sejsmicznymi oraz środki na rzecz rozwoju), w art. 11-ter, w rzeczywistości zmienił art. 5 ust. 1-bis, eliminując tymczasowy charakter instytucji. Wynika z tego, że we włoskim systemie prawnym dyscyplina tzw. obowiązkowej mediacji staje się strukturalna i nie ma już charakteru terminowego. Na potrzeby niniejszego artykułu należy zauważyć, że z jednej strony tzw. obowiązkowa mediacja powróciła do charakteru strukturalnego, jak pierwotnie przewidywano w dekrecie Nr 28 z 2010 r., a z drugiej strony jej obecny kształt wynika ze zmian, jakie zaszły w tej instytucji na przestrzeni lat; jest to instytucja, która nabiera podstawowego znaczenia, jak wspomniano i jak zostanie wyjaśnione poniżej, na podstawie dekretu ustawodawczego Nr 69/2013, przekształconego w ustawę Nr 98/2013. Konstytucyjna legitymacja tej dyscypliny została ostatnio potwierdzona przez wyrok włoskiego Trybunału Konstytucyjnego Nr 97 z 18.4.2019 r. Należy również zauważyć, że interwencja ustawodawcza z 2017 r. przewidywała, że począwszy od 2018 r. Minister Sprawiedliwości będzie co roku składać Parlamentowi sprawozdanie na temat skutków i rezultatów osiągniętych dzięki zastosowaniu przepisów zreformowanego art. 5 ust. 1-bis dekretu ustawodawczego Nr 28 z 2010 r.Zakres obowiązkowej mediacji  Hipotezy dotyczące obowiązkowej mediacji są obecnie określone w art. 5 ust. 1-bis dekretu ustawodawczego Nr 28 z 2010 r. i dotyczą sporów związanych z kondominium; 68praw rzeczowych; podziału; dziedziczenia; paktów rodzinnych4; dzierżawy; użytkowania; dzierżawy przedsiębiorstwa; odszkodowania za szkody wynikające z odpowiedzialności medycznej i zdrowotnej; odszkodowania za szkody wynikające ze zniesławienia w prasie lub innych środkach reklamy; umów ubezpieczeniowych, bankowych i finansowych. Zatem w przypadku sporu w jednej z tych spraw należy najpierw przeprowadzić procedurę mediacyjną w celu uzyskania od sądu orzeczenia co do istoty sprawy. Bez prowadzenia mediacji sąd nie może bowiem rozstrzygać o zasadności pozwu, który bez mediacji jest niedopuszczalny.  Jeżeli w trakcie mediacji strony osiągną porozumienie w sprawie, mogą zawrzeć ugodę, a zatem nie będą już miały interesu w zwróceniu się do sądu, natomiast w przypadku, gdy strony nie osiągną porozumienia w ramach mediacji, mogą udać się do sądu, ale dopiero po udowodnieniu, że procedura mediacyjna została przeprowadzona. Oznacza to, że obowiązkowy charakter mediacji jest wiążący jedynie w przypadku, kiedy strony zamierzają wystąpić z powództwem sądowym. Dodatkowo warto tu również podkreślić, że strony nie są zobowiązane do osiągnięcia porozumienia w drodze mediacji, ale tylko do uczestniczenia w niej. Wytycznymi, którymi kierował się ustawodawca w 2010 r. przy wyborze sporów, które mają podlegać obowiązkowej mediacji, były sprawy, w których stosunek między stronami rozciągał się w czasie, nawet poza dany spór; ponadto sprawy, które ze względu na swój charakter dotyczą odszkodowania za szkody wynikające ze szczególnych stosunków, w odniesieniu do których zawarcie ugody...