Wyłączenie sędziego

TK orzekł, że art. 53 KPC jest niezgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji i nie jest niezgodny z art. 32 ust. 1. Trybunał postanowił w związku z niedopuszczalnością wydania orzeczenia, umorzyć postępowanie w zakresie badania zgodności z Konstytucją art. 397 § 1 w zw. z art. 394 § 1 pkt 5 KPC.

Skarżący Andrzej T. wniósł o wyłączenie asesor Elżbiety A. od rozpoznawania jego sprawy (skargi na czynności komornika). Powodem złożenia takiego wniosku było zaistnienie okoliczności, które mogą wywoływać wątpliwości co do bezstronności sędziego: mąż asesor Elżbiety A. - asesor Artur A. zaangażowany jest w trzy inne sprawy, w których skarżący jest stroną. Zdaniem Andrzeja T. w sprawach tych asesor stosuje prawo w sposób stronniczy i wybiórczy na szkodę skarżącego i jego dziecka.

Skarżący uważa, że art. 53 KPC, regulujący wyłączenie sędziego, jest niezgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji, ponieważ wiąże czynność proceduralną zgłoszenia wniosku o wyłączenie sędziego z elementem represji. Przepis ten wyznacza sądowi oddalającemu wniosek powinność rozstrzygania i oceny czy wnioskodawca działał w dobrej czy w złej wierze. Taki zakres przedmiotowy działania sądu nie ma, zdaniem skarżącego, umocowania w art. 45 ust. 1 Konstytucji, stanowiący iż „Każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy(...)”.

Przedmiotem skargi Andrzeja T. jest także art. 397 § 1 w zw. z art. 394 § 1 pkt 5 KPC. Artykuł 397 § 1 KPC stanowi, iż sąd II instancji rozpoznaje zażalenie na niejawnym posiedzeniu, a nie na rozprawie. Zdaniem skarżącego ustalenie zawinienia i „złej wiary” skarżącego odbywa się bez przeprowadzenia postępowania dowodowego i bez ustalenia faktów. Narusza to więc jego prawo do sprawiedliwego, tzn. uczciwego i rzetelnego, a także jawnego rozpatrzenia sprawy (art. 45 ust. 1 Konstytucji).

TK orzekł, że art. 53 KPC jest niezgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji i nie jest niezgodny z art. 32 ust. 1. Trybunał postanowił w związku z niedopuszczalnością wydania orzeczenia, umorzyć postępowanie w zakresie badania zgodności z Konstytucją art. 397 § 1 w zw. z art. 394 § 1 pkt 5 KPC.

Trybunał zaznaczył, że na konstytucyjnie gwarantowane prawo do bezstronnego sądu składają się trzy elementy. Jest to prawo dostępu do sądu (równoważne z prawem uruchamiania procedury sądowej), prawo do kształtowania procedury sądowej oraz prawo do uzyskania wiążącego orzeczenia sądu. W omawianej sytuacji przedmiotem badania Trybunału był element drugi: prawo wnioskodawcy do kształtowania procedury sądowej.

TK uznał instytucję wyłączenia sędziego za jedną z podstawowych gwarancji bezstronności rozstrzygnięć sądowych. Trybunał stwierdził, że obowiązkiem ustawodawcy jest zapewnienie minimum udziału stron w procedurze gwarantującej bezstronność sądu. Uznał także za niewłaściwe ukształtowanie tej instytucji w sposób łączący klauzulę złej wiary z ustawowym zobowiązaniem sądu do zastosowania sankcji represyjnych (tj. nałożenia grzywny). Zdaniem TK, stworzenie sytuacji prawnej, w której obawy strony przed sankcjami karnymi mogą doprowadzić do rezygnacji z wystąpienia z wnioskiem - nawet gdy jego złożenie jest w pełni uzasadnione - pozostaje w sprzeczności z konstytucyjnym prawem do bezstronnego sądu (art. 45 ust. Konstytucji).

Wyrok TK z 9.12.2002 r. - SK 27/01