Rozwód – podział majątku dorobkowego

Monitor Prawniczy | 14/2009

W postępowaniu o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej między małżonkami sąd rozstrzyga również o wzajemnych rozliczeniach byłych małżonków. Każdy z nich może korzystać ze zgromadzonych w okresie małżeństwa środków finansowych, jednak należy pamiętać, że...

Postanowienie SN
W postępowaniu o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej między małżonkami sąd rozstrzyga również o wzajemnych rozliczeniach byłych małżonków. Każdy z nich może korzystać ze zgromadzonych w okresie małżeństwa środków finansowych, jednak należy pamiętać, że rozliczeniu nie podlegają jedynie te, które zostały wydane na zaspokojenie usprawied­liwionych własnych potrzeb, do wykazania czego zobowiązana jest ta strona postępowania, która pieniądze zużyła – uznał Sąd Najwyższy.

Jerzy i Jadwiga K. po ponad 30 latach małżeństwa podjęli decyzję o rozwodzie, sporny okazał się jednak sposób podziału majątku dorobkowego, na który składały się m.in. własnościowe mieszkanie spółdzielcze i lokal użytkowy w pawilonie handlowym, w którym żona prowadziła zakład usługowy. Jerzy K. wystąpił zatem do sądu o dokonanie podziału majątku. Na podstawie art. 567 § 1 KPC, w postępowaniu o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej między małżonkami sąd rozstrzyga także o żądaniu ustalenia nierównych udziałów małżonków w majątku wspólnym oraz o tym, jakie wydatki, nakłady i inne świadczenia z majątku wspólnego na rzecz majątku osobistego lub odwrotnie podlegają zwrotowi (zob. uchwała SN z 21.2.2008 r., III CZP 148/07, OSNC Nr 2/2009, poz. 23 oraz postanowienie SN z 7.1.2009 r., II CSK 390/08, niepubl.).

Sąd I instancji ustalił wartość, jaką wspólne dobra miały w dniu orzeczenia o rozwodzie, a następnie przyznał Jadwidze K. prawo do mieszkania spółdzielczego, zobowiązując ją jednocześnie do spłaty w wysokości 87 tys. zł na rzecz byłego męża, któremu przyznano ponadto prawo do lokalu użytkowego. Jak wskazano, od chwili faktycznego rozpadu małżeństwa, czyli od 1999 r. mieszkanie było zajmowane przez żonę, natomiast przyznając lokal użytkowy Jerzemu K. sąd wziął pod uwagę twierdzenia jego byłej żony, że z powodu wieku zamierza ona zrezygnować z prowadzenia działalności gospodarczej. Po rozliczeniu nakładów, które po orzeczeniu rozwodu Jadwiga K. poniosła na utrzymanie mieszkania, zasądzono od byłego męża na jej rzecz 4 tys. zł. W uzasadnieniu wskazano, że przy rozliczeniach byłych małżonków nie uwzględniono wydatków poniesionych na utrzymanie lokalu użytkowego, bowiem poniesione nakłady zostały zaliczone do kosztów uzyskania przychodów z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej. W ocenie sądu, skoro spowodowało to obniżenie wysokości należnych podatków, to w istocie było pożytkiem wynikającym z posiadania lokalu. Ponadto, w orzeczeniu dokonano rozliczenia środków pieniężnych zgromadzonych przez małżonków według stanu z chwili orzeczenia o rozwodzie. Ponieważ od chwili rozstania małżonków, wyłącznie Jerzy K. wypłacał z kont bankowych znaczne kwoty pieniędzy sąd stwierdził, że była żona jest uprawniona do żądania naprawienia szkody poniesionej na skutek zużycia zgromadzonych wspólnie środków finansowych, jednak w tym celu konieczne jest wszczęcie odrębnego postępowania.

Sąd II instancji utrzymał zaskarżone orzeczenie w mocy podkreślając, że uwzględnienie w rozliczeniu stanu środków zgromadzonych na kontach bankowych z chwili rozstania byłoby możliwe jedynie wówczas, gdyby była żona zdołała dowieść, iż działaniu Jerzego K. można przypisać cechę bezprawności. Ponieważ Jadwiga K. nie zgłosiła odpowiednich wniosków dowodowych, zasadne jest założenie, że pieniądze zostały przeznaczone na usprawiedliwione wydatki byłego męża.

Sąd Najwyższy uchylił zaskarżone orzeczenie i przekazał sprawę sądowi II instancji do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu podkreślono, że sąd orzekający w sprawach o podział majątku dorobkowego zobowiązany jest do wydania orzeczenia, w którym odniesie się do wzajemnych roszczeń małżonków, w tym roszczeń z tytułu szkód wyrządzonych wzajemnie przez obie strony postępowania. Każdy z małżonków ma prawo do wydawania wspólnych środków finansowych na zaspokojenie własnych potrzeb, jednak wykazanie charakteru tych potrzeb należy do osoby, która pieniądze zużyła. W ocenie SN bezpodstawne było przyjęcie, że skoro prawnie dopuszczalne jest zaliczenie opłat związanych z utrzymaniem lokalu użytkowego do kosztów uzyskania przychodów to korzystający z tego małżonek nie może rozliczyć tych wydatków przy podziale wspólnego majątku, bowiem prowadzą one do uzyskania przychodu. Jak podkreślano, zmniejszenie w ten sposób wysokości należnego podatku stanowi korzyść wynikającą z prowadzenia działalności gospodarczej, a nie samego faktu posiadania lokalu użytkowego. Sąd Najwyższy zobowiązał ponadto sąd II instancji do wyjaśnienia, czy uzasadnione było przyznanie lokalu użytkowego Jerzemu K., bardziej zasadne wydaje się bowiem rozważenie możliwości przyznania go drugiej stronie postępowania, zobowiązując ją do spłaty.

Postanowienie SN z 19.6.2009 r., V CSK 485/08