Ograniczenia obrotu nieruchomościami rolnymi

A A A

Ograniczenia obrotu nieruchomościami rolnymi wprowadzone ustawą z 14.4.2016 r. o wstrzymaniu sprzedaży nieruchomości Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 2016 r. poz. 585 ze zm.; dalej jako: WstrzSprzedNierU) nie mają zastosowania do umowy przenoszącej własność nieruchomości, zawieranej w wykonaniu zobowiązującej umowy sprzedaży zawartej przed 30.4.2016 r., jeżeli Agencja Nieruchomości Rolnych nie skorzystała z prawa pierwokupu zastrzeżonego na rzecz Skarbu Państwa w art. 29 ust. 4 ustawy z 19.10.1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa (t. jedn.: Dz.U. z 2016 r., poz. 1491 ze zm.; dalej jako: NierRolU) – uznał Sąd Najwyższy.

 

W dniu 29.4.2016 r. małżonkowie S. zawarli z Janem W. warunkową umowę sprzedaży nieruchomości gruntowej, pod warunkiem, że ANR, działająca na rzecz Skarbu Państwa, nie wykona prawa pierwokupu na podstawie art. 29 ust. 4 NierRolU. Dzień po zawarciu umowy weszły w życie przepisy WstrzSprzedNierU, na mocy których, niedopuszczalna była sprzedaż nieruchomości rolnej w rozumieniu art. 2 ustawy z 11.4.2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego (t. jedn.: Dz.U. z 2016 r. poz. 2052 ze zm.; dalej jako: KsztUstrRolU), jaką jest nieruchomość należąca do małżonków S. Janowi W., ponieważ nie spełnia on kryteriów „rolnika indywidualnego” w rozumieniu art. 6 KsztUstrRolU. W dniu 25.5.2016 r. ANR złożyła oświadczenie o rezygnacji z prawa pierwokupu.

Notariusz Marek L. odmówił dokonania czynności notarialnej polegającej na zawarciu umowy przeniesienia przez małżonków S. prawa własności niezabudowanej nieruchomości gruntowej na rzecz Jana W., w wykonaniu warunkowej umowy sprzedaży. Notariusz odmawiając dokonania czynności notarialnej wskazał, że art. 13 WstrzSprzedNierU nie wymienia czynności prawnych związanych z realizacją prawa pierwokupu nieruchomości rolnych, o którym mowa w art. 29 ust. 4 NierRolU. Zatem – w ocenie notariusza – przepis ten, nie może stanowić podstawy do zastosowania w niniejszej sprawie przepisów KsztUstrRolU w brzmieniu obowiązującym do 30.4.2016 r. Notariusz wyjaśnił też, że nie znajduje podstaw do zastosowania art. 12 WstrzSprzedNierU – czynność dokonana przez strony umowy nie mieści się w pojęciu „postępowanie dotyczące nabycia nieruchomości rolnych”. Notariusz stwierdził więc, że w sprawie nie występują okoliczności pozwalające na stosowanie przepisów KsztUstrRolU sprzed nowelizacji, które nie wymagały, aby nabywca nieruchomości rolnej spełniał kryteria „rolnika indywidualnego”.

Zażalenie na odmowę dokonania powyższej czynności notarialnej złożyli sprzedawcy.

Rozpoznający zażalenie sąd przedstawił Sądowi Najwyższemu pytanie prawne o następującej treści: „Czy w przypadku zawarcia przed 30.4.2016 r. warunkowej umowy sprzedaży nieruchomości z uwagi na przysługujące ANR prawo pierwokupu, przepis art. 12 bądź art. 13 WstrzSprzedNierU ma zastosowanie, czy też do zawarcia umowy przeniesienia własności nieruchomości stosuje się przepisy KsztUstrRolU w brzmieniu wprowadzonym WstrzSprzedNierU?”.

W uzasadnieniu wskazano, że stosownie do art. 12 WstrzSprzedNierU, do postępowań dotyczących nabycia nieruchomości rolnych oraz wpisu do księgi wieczystej wszczętych na podstawie art. 3, 4, 6, 7 i niezakończonych do dnia wejścia w życie ustawy, stosuje się przepisy dotychczasowe. Zaś na mocy art. 13 WstrzSprzedNierU, do czynności prawnych związanych z realizacją prawa pierwokupu nieruchomości rolnych, o których mowa w art. 3 KsztUstrRolU, albo realizującą uprawnienia Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa do nabycia nieruchomości rolnych, o którym mowa w art. 4 KsztUstrRolU, w stosunku do umów zawartych przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, stosuje się przepisy dotychczasowe.

Sąd wskazał, że wykładnia językowa art. 13 WstrzSprzedNierU prowadzi do wniosku, że do umów sprzedaży nieruchomości rolnej, z zastrzeżeniem warunku na rzecz ANR w oparciu przepis art. 29 ust. 4 NierRolU, stosuje się przepisy znowelizowanej KsztUstrRolU. Jednocześnie podkreślił, że taka wykładnia przepisów przejściowych WstrzSprzedNierU, prowadzi do złamania podstawowej zasady prawa cywilnego, tj. zasady niedziałania prawa wstecz oraz wskazał, że warunkowa umowa sprzedaży z 29.4.2016 r., została zawarta w stanie prawnym sprzed nowelizacji dokonanej WstrzSprzedNierU.

Zgodnie z treścią art. 155 § 1 KC, umowa zobowiązująca do przeniesienia własności rzeczy oznaczonej co do tożsamości przenosi własność na nabywcę, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej albo strony inaczej postanowiły. Przeszkodę uniemożliwiającą przeniesienie własności rzeczy na nabywcę nieruchomości Jana W., stanowił art. 29 ust. 4 NierRolU, który przyznawał ANR prawo pierwokupu nieruchomości. Z tego względu, strony – zgodnie z art. 157 KC – były zobowiązane do zawarcia dwóch umów: umowy zobowiązującej do przeniesienia własności oraz – po nieskorzystaniu przez ANR z prawa pierwokupu – bezwarunkowej umowy przenoszącej własność nieruchomości. Z tego wynika, że awarcie warunkowej umowy sprzedaży oraz przekazanie zawiadomienia o zawartym porozumieniu ANR, było zgodne z przepisami prawa oraz niewątpliwie zmierzało do wywołania skutku prawnego w postaci przejścia prawa własności nieruchomości na nabywcę.

W ocenie sądu, podjęte przez strony czynności były związane z realizacją prawa pierwokupu nieruchomości rolnej, wynikającej z warunkowej umowy sprzedaży. Na mocy art. 156 KC, jeżeli zawarcie umowy przenoszącej własność następuje w wykonaniu zobowiązania wynikającego z uprzednio zawartej umowy zobowiązaniowej do przeniesienia własności, ważność umowy przenoszącej własność zależy od istnienia tego zobowiązania. Zatem, wszelkie kwestie związane z oceną tego stosunku prawnego, powinno rozpatrywać się w świetle przepisów obowiązujących w czasie zawarcia pierwszej z umów.

W orzecznictwie sądów powszechnych prezentowany jest również pogląd odmienny, że kluczowa dla rozstrzygnięcia omawianego problemu jest ocena momentu nabycia nieruchomości. Przez nabycie nieruchomości należy wyłącznie rozumieć zawarcie umowy wywołującej skutek rozporządzający w postaci przeniesienia prawa własności, a inne rozumienie pojęcia nabycie nie jest uprawnione. Samo warunkowe zobowiązanie do przeniesienia własności nie rodzi skutków w postaci zmiany właściciela, przez co nie stanowi nabycia w rozumieniu KsztUstrRolU. Zmiana KsztUstrRolU między zawarciem warunkowej umowy sprzedaży a umowy przenoszącej własność nieruchomości powoduje, że nabywca niebędący rolnikiem indywidualnym nie może skutecznie domagać się, począwszy od 30.4.2016 r., realizacji przez niego zobowiązania wynikającego w tym zakresie z warunkowej umowy sprzedaży (zob. postanowienie SO w Gliwicach z 5.1.2017 r., III Ca 1819/16, orzeczenia.ms.gov.pl).

Sąd podkreślił, że powyższe stanowisko zupełnie nie uwzględnia zasady niedziałania prawa wstecz. Należy bowiem mieć na względzie, że w momencie zawarcia warunkowej umowy sprzedaży – kupujący posiadał prawo do nabycia nieruchomości rolnej i nie musiał spełniać żadnych szczególnych warunków jako nabywca, w szczególności nie musiał mieć przymiotu rolnika indywidualnego. Dodatkowo wskazano, że SN w uchwale wyjaśnił, iż do nabycia własności nieruchomości rolnej w toku egzekucji sądowej z nieruchomości, wszczętej przed 30.4.2016 r. nie stosuje się ograniczeń w nabywaniu nieruchomości rolnych wynikających z art. 2a KsztUstrRolU wprowadzonego przez art. 7 pkt 4 WstrzSprzedNierU (zob. uchwała SN z 24.8.2017 r., III CZP 35/17, Legalis).

Zatem, jeżeli podmiot niebędący rolnikiem indywidualnym, może nabyć nieruchomość rolną w toku egzekucji wszczętej 30.4.2016 r., to analogicznie, w ocenie sądu zadającego pytanie, osoba nieposiadająca cech rolnika indywidualnego, może nabyć własność nieruchomości rolnej na podstawie umowy sprzedaży – zawartej w wykonaniu zobowiązania do przeniesienia jej własności dokonanego przed wejściem w życie znowelizowanych przepisów KsztUstrRolU.

 

Sąd Najwyższy stwierdził, że zawarcie przed 30.4.2016 r. zobowiązującej umowy sprzedaży umożliwia zawarcie umowy przenoszącej własność nieruchomości na zasadach sprzed nowelizacji.

Uchwała SN z 15.12.2017 r., III CZP 83/17

Ocena artykułu:
Oceniono 1 razy
Oceniłeś już ten artykuł.
Artykuł został oceniony.
Podziel się ze znajomymi
Artykuł:
Ograniczenia obrotu nieruchomościami rolnymi
Do:
Od:
Wiadomość:
Komentarze
Brak komentarzy
Zaloguj się lub zarejestruj, aby dodać komentarz.
 
Wyrok V CSK 283/10
Obliczanie terminu przedawnienia roszczenia o zachowek
Zamów
 

Prenumerata

Moduł tematyczny